یکی از مهمترین رویکردهای توسعه، توجه به سرمایه‌های اجتماعی و تقویت شاخصهای کمی و کیفی و بکارگیری آنی در توسعه کشور است. این رویکرد نه تنها قائل به زمینه‌سازی جهت رشد و گسترش سرمایه‌های اجتماعی است که معتقد است تقویت سرمایه‌های اجتماعی نقشی مهم و حیاتی در ابعاد مختلف توسعه کشور داشته و نگاه تقلیل گرایانه و صرف را به معیارها وجنبه‌هایی‌از رشدکاهش خواهدداد وهمچنین زمینه‌ساز توسعه‌ای فراگیر،متوازن وپایدار خواهد شد.
این رویکرد ضمن توجه به محیط پرشتاب و متلاطم اطراف به بازشناسی زیر ساختها و زیر بناهای فکری و فرهنگی خود پرداخته و اساس توسعه را بر پایه بنیان معرفتی و نظام فکری خود پی‌ریزی می‌نماید و ضمن استفاده از تجربه دیگران از نگاه کلیشه‌ای، اقتباسی و تقلیل گرایانه اجتناب می‌کند.
عنصر دین یکی از مهمترین سرمایه‌های اجتماعی است که همواره از نقش تعیین کننده‌ای در حرکتها، تحولات و صحنه‌های سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و ... بویژه در طول تاریخ انقلاب برخوردار بوده است. این عنصر عظیم اجتماعی کارکردهای ارزشمندی در تحرک و شادابی اجتماعی در عرصه‌های مختلف داشته، و عامل مهمی در سلامت جامعه و کاهش آسیب پذیری اجتماعی محسوب می‌شود. و بدیهی است که تقویت آن در جامعه باعث ارتقاء سطح ارزشهای اخلاقی و انسانی و سلوک اجتماعی و بالارفتن ضریب امنیت و مشارکتهای مردمی و مسئولیتهای اجتماعی خواهد شد و همچنین کاهش فسادهای اخلاقی و اجتماعی و بسیاری از جرائم را نیز در پی خواهد داشت. همین کارکرد ارزشمند و منحصر به فرد آن را در میان سرمایه‌های اجتماعی متفوق ساخته و بر همین اساس میبایست در صدر کالاهای عمومی در نظام برنامه‌ریزی کشور قرار گیرد.
با نگاهی اجمالی به برخی کشورها از جمله کشور ترکیه می‌توان مشاهده کرد که آنها نیز علیرغم تمایلشان به مباحث دینی اما به لحاظ کارکردها و تأثیرات عمیق دین بر بهبود و سلامت زندگی فردی ‌و اجتماعی سرمایه‌گذاریهای کلانی را در این بخش انجام داده‌اند. بی‌تردید نظام جمهوری اسلامی که براساس قانون اساسی بر پایه ایمان به خدای یکتا و وحی الهی و نقش بنیادی آن در بیان قوانین شکل گرفته است می‌بایست بیش از هر کشوری نسبت به دین اهتمام داشته و آنرا در کانون توجه ارکان کشور و برنامه‌ریزیهای کلان توسعه قرار دهد.
حال که در آستانه تدوین برنامه پنج ساله چهارم توسعه کشور قرار داشته و تدوین و اجرای سه برنامه را در طول انقلاب در تجربه خود داریم با نقد فعالیتهای گذشته و بررسی کاستیها و نارسائیهای این برنامه‌ها می‌توانیم ضمن بررسی و رفع نواقص آن که ذیلاً بصورت گذرا به آن اشاره می‌شود نقش دین و فرهنگ دینی را در این برنامه بر جسته‌تر کرده و جایگاه مناسبی را برای مؤلفه‌های فرهنگ دینی قائل شویم.

نواقص:
1- یکی از محوری‌ترین مسائل کلیدی برنامه سوم که مورد توجه قرار نگرفت و معتقدیم در برنامه چهارم توسعه کشور نیز نیازمند اصلاح و بازنگری است ترسیم چشم انداز برنامه است. آنچه که اهمیت ترسیم چشم اندازها را بیشتر می‌کند نقاط آرمانی نظام جمهوری اسلامی و ترسیم چشم‌اندازهای پنج ساله برای رسیدن به این نقاط است و آنچه بنظر می‌رسد جای بحث آن خالی است و می‌بایست مورد توجه حوزه‌های علمیه و مجامع دانشگاهی قرار گیرد، ترسیم نقطه آرمانی نظام جمهوری اسلامی و تعیین مختصات آن است.
باید اذعان داشت بدلیل عدم مطالعات و تدوین چنین موضوعی جایگاه برنامه‌ریزی کشور بدون توجه به مختصات نقطه آرمانی جمهوری اسلامی صرفاً با افزایش شاخصهای کمی و کیفی آنهم در حوزه اقتصاد و بازرگانی چشم‌انداز جمهوری اسلامی را ترسیم می‌کند اما اینکه این چشم‌انداز با فرض رسیدن به آن و تحقق آن چه مقدار از این مسیر را پیموده است روشن نیست.
2- یکی از موضوعات مهم دیگر برآورد ظرفیت‌های لازم برای توسعه است به این معنا که آیا برای اجرای برنامه ظرفیت اعتبارهای مختلف اعم از نیروی انسانی و منابع دیگر و ساز و کارهای اجرایی مناسب وجود دارد و تکافوی حجم و وسعت برنامه را می‌دهد یا نه. به اعتقاد کارشناسان توسعه، برنامه سوم نتوانسته بود پاسخ روشنی برای این موضوع داشته باشد.
3- همانگونه که در بند الف نیز اشاره شد بدلیل عدم وجود چشم‌انداز شاید نتوان عنوان توسعه را برای این برنامه قائل شد. آنچه که در قانون برنامه سوم بیشتر به چشم می‌نمود رشد کمی و کیفی در برخی از موضوعات بوده است اما اینکه آیا بتوان آنرا توسعة متوازن و فراگیر در مجموعة کشور نام نهاد، محل تأمل است.
4- از اشکالات بزرگ برنامه سوم عدم وجود ساختار مناسب در پیگیری و اجرای برنامه بود و این مسئله باعث کندی در تنظیم، بررسی و تصویب غالب آئین نامه‌ها گردید حتی سرنوشت برخی از آئین نامه‌های پیشنهادی ازسوی دستگاههانامعلوم‌است و بسیاری از آئین نامه‌هایی نیز که تصویب شده زمان زیادی برای اجرای آن باقی نمانده و آنها نیز فاقد پشتوانه اعتباری و بودجه می‌باشند.
5- از اشکالات مهم دیگر کلی‌گویی در تنظیم برنامه‌ها و عدم پرداخت به مؤلفه‌های مهم و مؤثر در موضوعات می‌باشد در این خصوص می‌توان به موضوع «مسجد» که یکی از محوری‌ترین و مهمترین موضوع فرهنگ دینی است اشاره کرد که بی‌تردید ارتقاء مساجد متناسب با شأن و منزلتشان نیازمند توجه به همة عناصر و مؤلفه‌های دخیل در این موضوع و کلیه نهادها و عوامل تأثیر گذار بوده که برنامه فاقد آن است.
6- از موارد دیگر در این موضوع می‌توان به عدم توجه به مؤلفه‌های فرهنگ دینی و اختصاص چند بند به برخی از موضوعات این بخش اشاره کرد که بنظر می‌رسد بمنظور رسیدن به توسعه همه جانبه و متوازن می‌بایست مؤلفه‌های این بخش مورد توجه قرار گرفته و درخصوص توسعه شاخصهای کمی و کیفی آن برنامه‌ریزی کرد.

سازمان تبلیغات اسلامی در رویکرد جدید و با توجه به مأموریتهای مهمی که در عرصه فرهنگ دینی بعهده دارد با انجام رایزنیها و حضور در جلسات تدوین برنامه چهارم توسعه و پیگیریهای کارشناسانه ضمن بازبینی و نوسازی و رفع نواقص مواد مرتبط در برنامه سوم توسعه محوله به سازمان تبلیغات اسلامی، موضوعات مهم دیگری را نیز که از اهمیت زیادی در توسعه فرهنگ دینی در کشور بودند نیز پیشنهاد نموده است که اهم آن بقرار ذیل می‌باشد:
1- بمنظور توسعه و تقویت مطالعات و پژوهشهای بنیادی و راهبردی در زمینه اعتلای معرفت دینی و توسعه فعالیتهای قرآنی، وزارتخانه های علوم تحقیقات و فناوری، فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان تبلیغات اسلامی و سازمان اوقات وامور خیریه و دیگر مراکز تحقیقاتی در حوزه علوم انسانی و دین اعم از دولتی و غیردولتی در این موضوع فعال خواهند شد.
2- همچنین با توجه به لزوم مطالعات و پژوهشهای کاربردی در زمینه اعتلای معرفت دینی و توسعه فعالیتهای قرآنی جهت توسعه و تعمیق فعالیتهای این بخش، دستگاههای اشاره شده در بند یک نیز در این‌خصوص فعال خواهند شد.
3- با توجه به اینکه یکی از راههای اجراء برنامه‌های فرهنگی در توسعه کشور لزوم نیروی انسانی مجرب‌وکارآزموده برای‌اجرای‌آن‌می‌باشد سازمان اوقاف‌ و امورخیریه موظف گردید متناسب با ستاد برنامه نهضت قرآن آموزی نسبت به‌تربیت دانشجو ازطریق دانشکده‌های علوم‌قرآنی‌اقدام نماید.
4- بمنظور نوسازی تبلیغ سنتی و استفاده از شبکه تبلیغی روحانیون مستقر و اعزامی، سازمان تبلیغات اسلامی با مطالعه و بررسی نیاز سنجی آموزشی، نظام آموزشی مبلغین را در کشور تنظیم و به مورد اجراء قرار می‌دهد.
این طرح باعث بهینه‌سازی تبلیغ و آشنایی روحانیون و مبلغین بومی، مستقر و اعزامی با روشها و ابزارهای جدید تبلیغ می‌گردد.
5- از موضوعات مهمی که خلأ آن در برنامه توسعه سوم شدید احساس می‌شد تقویت سهم کتابخوانی و تقویت کتابخانه‌های حوزه دین بود. در رویکرد جدید و در پیشنهاد این سازمان، کتابخوانی و تجهیز و تقویت کتابخانه‌های حوزه دین از اولویت ویژه‌ای در توسعه فرهنگ دینی برخوردار خواهند بود.
6- با توجه به فن‌آوری نوین اطلاعاتی و ارتباطی و امکان دسترسی آسان به اطلاعات در زمینه‌های مختلف و همچنین جذابیت این تکنولوژی در نزد اقشار اجتماعی تأثیرگذار، بخصوص جوانان و نوجوانان، سازمان تبلیغات اسلامی پیشنهاد کرده است بمنظور دستیابی مردم به فرهنگ اصیل اسلامی و ساماندهی اطلاع‌رسانی این بخش، درگاه سایتهای اسلامی و پشتیبانی از این سایتها را به‌همراه حمایت از تولیدکنندگان نرم‌افزاری در استانها بعهده گیرد.
بدیهی در شکل نوین اطلاع‌رسانی دینی قشر وسیعی از پژوهشگران و محققین کشور در استانها می‌توانند دسترسی آسانی به منابع دینی داشته باشند.
7- موضوع آخر که جایگاه بس ارزشمندی در نظام داشته و ضرورت توجه جدی و راهبردی را می‌طلبد موضوع مساجد است که علیرغم اختصاصِ بندی از مواد برنامه سوم توسعه به این موضوع‌متأسفانه تابحال آئین نامه اجرایی آن موردبررسی قرار نگرفته و سرنوشت آن روشن نیست.
در پیشنهاد این سازمان ضمن توجه به مؤلفه‌های مربوط به مسجد از قبیل ساماندهی مدیریت، ساخت و ساز، احیاء و تعمیر و تجهیز، موضوع زمینه‌سازی جهت مشارکت مردمی و استفاده از استعداد و توانمندیهای شوراهای شهر و روستا نیز با همکاری نهادها دخیل در امر مسجد مورد توجه قرار گرفته ‌و خواهان تعیین نقش و سهم هر یک از دستگاهها در اعتلای این جایگاه مقدس شده است.
در خاتمه ذکر این نکته ضروری است که سیاستهای حاکم بر فعالیتهای پیش‌بینی شده عدم تصدی در فعالیتهای اجرایی و زمینه‌سازی جهت حضور مؤثرتر مردم و نهادهای مردمی در فعالیتهای فرهنگی، اولویت‌دهی به کیفیت تا کمیت و تعمیق فعالیتهای مطالعاتی و تحقیقاتی و بستر سازی جهت‌استفاده بیشتر از مراکز علمی دانشگاهی و حوزوی و طلاب و دانشجویان علاقه‌مند می‌باشد.
امید است با انجام اقدامات پیش‌بینی شده که نقش زیربنایی در فعالیتهای فرهنگی دارند شاهد تحول چشمگیری در عرصه توسعه فعالیتهای این بخش باشیم .

+ نوشته شده در  سه شنبه دوازدهم دی ۱۳۹۱ساعت 22:19  توسط حسن وحدتی  |