مفهوم سرمایه اجتماعی با توجه به روند جهانی شدن و تضعیف نقش دولت های ملی، به عنوان راه حلی اجرا شدنی در سطح اجتماعات محلی برای مشکلات توسعه، مورد توصیه سیاستگذاران و مسئولان کشوری قرار گرفته است.
اصطلاح سرمایه اجتماعی قبل از سال 1916 در مقاله ای توسط «هانی فان» از دانشگاه ویرجنیای غربی مطرح شد. اما نخستین بار در اثر کلاسیک جین جاکوب مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی (1961) به کار رفته است.
او در آن توضیح داده بود که شبکه های اجتماعی فشرده در محدوده های حومه قدیمی و مختلط شهری، صورتی از سرمایه اجتماعی را تشکیل می دهند و در ارتباط با حفظ نظافت، عدم وجود جرم و جنایت خیابانی و دیگر تصمیمات در مورد بهبود کیفیت زندگی، در مقایسه با عوامل نهادهای رسمی مانند نیروی حفاظتی پلیس و نیروی انتظامی مسئولیت بیشتری از خود نشان می دهند.
گلن لوری اقتصاددان اصطلاح سرمایه اجتماعی را در دهة 1970 برای توصیف مشکل توسعه اقتصادی درون شهری به کار برد. در دهه 1980، این اصطلاح توسط جمیز کلمن جامعه شناس در معنای وسیع تری مورد استقبال قرار گرفت و رابرت پوتنام، دانشمند علوم سیاسی، نفر دومی بود که بحثی قوی و پرشور را در مورد سرمایه اجتماعی و جامعه مدنی هم در ایتالیا و هم در ایالات متحده برانگیخت.
سرمایه اجتماعی مفهومی است که پیشینة طولانی زیادی ندارد. کاربرد این مفهوم به تدریج از دهه 1990 به این سو در تزها و مقالات دانشگاهی به ویژه رشته جامعه شناسی، اقتصاد، سیاست وآموزش ـ با کارهای افرادی چون جمیز کلمن، پیربوردیو، رابرت پوتنام و فرانسیس فوکویاما افزایش یافته است.
همچنین استفاده از مفهوم سرمایه اجتماعی با توجه به روند جهانی شدن و تضعیف نقش دولت های ملی، به عنوان راه حلی اجرا شدنی در سطح اجتماعات محلی برای مشکلات توسعه، مورد توصیه سیاستگذاران و مسئولان کشوری قرار گرفته است.
تاکنون از سرمایة اجتماعی تعاریف متعددی به عمل آمده است، ولی علیرغم تنوع مفهومی همگی این تعاریف بر ساختارهای کنش متقابل بشری تأکید دارند. به عنوان مثال، پیر بوردیو سه نوع سرمایة اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را برمی شمرد و معتقد است سرمایه اجتماعی به ارتباط و مشارکت اعضای یک سازمان توجه دارد و می تواند به عنوان ابزاری برای تقویت و تثبیت جایگاه و سرمایه اقتصادی باشد. او معتقد است که مردم با قصد قبلی و آگاهانه روابطشان را براساس منافعی که قرار است در آینده به آنها برسند تنظیم می کنند. برخلاف پیر بوردیو، کلمن برای تعریف سرمایه اجتماعی از نقش کارکردی آن کمک گرفته است.
به نظر او، «سرمایه اجتماعی شیء واحد نیست، بلکه انواع چیزهای گوناگونی است که دو ویژگی مشترک دارد: همه آن شامل جنبه ای از یک ساخت اجتماعی است و کنش های معین افرادی را که در درون ساختار موجودند تسهیل می کنند. سرمایه اجتماعی مانند شکل های دیگر سرمایه مواد است و دستیابی به هدف های معینی در نبود آن امکانپذیر نیست.
سرمایه اجتماعی مانند سرمایه فیزیکی و انسانی کاملاً تعویض پذیر نیست، اما نسبت به فعالیت های بخصوصی تعویض پذیر است. شکل معینی از سرمایه اجتماعی که در تسهیل کنش های معینی ارزشمند است. ممکن است برای کنش های دیگر بی‌فایده یا حتی زیانمند باشد. سرمایه اجتماعی نه در افراد و نه در ابزار فیزیکی قرار دارد.»
کلمن سرمایه اجتماعی را به عنوان منشاء کنترل و نظارت معطوف ساخته است. او در سال های کوتاه زندگیش نگران تباهی و فروپاشی آنچه که پیوندهای اجتماعی «ابتدایی» می نامید، بود. این پیوندهای ابتدایی مراعات هنجارهای اجتماعی را تضمین می‌کنند. تمامی اشکال مختلف بیماری های اجتماعی این پیوندها را نقض می کنند، این بیماریها از جرم و ناامنی در خیابانها، تا کم کاری معلمها و دانش آموزان در مدارس عمومی آمریکا را شامل می شود.
او برای پیدا کردن راه معالجه این گونه بیماری های اجتماعی مسیر دو مرحله ای را پیشنهاد می کند. در ابتدا در دفاع و تجلیل از پیوندهای اجتماعی که باید در جای مناسب خود قرار گیرند، می پردازد. سپس از جایگزین شدن ساختارهای اجتماعی ابتدایی دفاع می کند، ساختارهایی که به خاطر سازمان های تصنعی از بین رفته اند.
این سازمانها فهرستی از انگیزه ها را در جایگاه سرمایه اجتماعی روبه زوال قرار می دهند. کلمن به صراحت بیان می دارد که سرمایه اجتماعی شامل چارچوب اجتماعی است که موجب تسهیل روابط میان افراد درون این چارچوب می گردد؛ به گونه ای که در نبود آن دستیابی به هدف، هزینه های بیشتری را به افراد تحمیل می کند. شاخصهای او برای تعیین سرمایه اجتماعی شامل تعهد، آگاهی، همسویی هنجاری، اقتدار و کسب هویت سازمانی است.
تعاریف بوردیو و کلمن تا حدودی شبیه هم هستند. هم بوردیو و هم کلمن قائل به مشارکت و عضویت فرد در گروه هستند و ماحصل آن را به عنوان سرمایه تلقی می کنند. همچنین برای بوردیو و کلمن پیوندهای اجتماعی بدین جهت مهم هستند که منافعی را به صورت انتظارات قابل اعتماد نصیب افراد می کنند.

+ نوشته شده در  جمعه بیست و چهارم خرداد ۱۳۹۲ساعت 19:26  توسط حسن وحدتی  |